इतिहास

सम्राट अशोक आणि अशोक वृक्ष

भारतीय नवीन वर्ष चैत्र महिन्यापासून सुरू होते. चैत्र महिन्यात वृक्षांना, झाडांना नवी पालवी फुटू लागते. झाडे हिरवीगार दिसू लागतात. वसंत ऋतू चालू होतो. आणि याच कालावधीत भारतीय सम्राट अशोक यांची जयंती येते, हे आनंददायक आहे. देवांनापिय सम्राट अशोक महाराज यांचा जन्म चैत्र शुक्ल अष्टमीला झाला, असे मानण्यात आले आहे. त्यानुसार येत्या १ एप्रिल रोजी सम्राटांची […]

इतिहास

बौद्ध धर्माची मराठीतील पहिली तीन पुस्तके कोणती?

महाराष्ट्र हे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक दृष्ट्या भारतातील एक वैभवसंपन्न राज्य आहे. या महाराष्ट्र राज्यात प्राचीन भूषणास्पद असलेली मुख्य गोष्ट म्हणजे येथील दऱ्याखोऱ्यात पसरलेल्या कोरीव लेण्या. भारतातील जवळपास बाराशे लेण्या पैकी ८०० लहान-मोठ्या लेण्या महाराष्ट्रात आहेत. यातील काही लेण्यांनी जागतिक वारसा यादीत स्थान मिळविले असून काही आजही उपेक्षित आहेत. तसेच नवीन लेण्यांचे शोध ही लागत आहेत. […]

इतिहास

जेव्हा दिल्लीचा सुलतान अशोक स्तंभाच्या प्रेमात पडतो…

भारताच्या इतिहासात अनेक वेगवेगळे किस्से आपल्याला वाचायला मिळतात. असाच एक किस्सा फिरोज शहा तुघलक (१३०९ – १३८८) आणि अशोक स्तंभाच्या बाबतीत आहे. फिरोजशहाला फेरफटका मारताना एक सोनेरी स्तंभ नजरेस पडतो. स्तंभाचे आकर्षण आणि त्यावर लिहिलेले लेख पाहून इतके प्रेमात पडतो की त्या स्तंभावरील लेख समजून घेण्यासाठी केलेली धडपड, मोठ्या मेहनतीने भव्य स्तंभ दिल्लीला घेऊन जाणे […]

इतिहास

बुद्धिझम – बंगालचा सुवर्णमय वारसा

भारतामध्ये बंगाल राज्य पूर्वेकडे आहे तरी त्याला पश्चिम बंगाल असे म्हणतात. कारण ब्रिटिश व्हाईसराय लॉर्ड कर्झन यांनी जुलै १९०५ मध्ये बिहार, झारखंड पासून आसाम, मेघालय पर्यंत पसरलेला बंगाल प्रांत सुलभ राज्य करण्यासाठी पूर्व आणि पश्चिम या दोन प्रांतात विभागला. पूर्वेकडील बंगाल भागात मुस्लिमांचे अधिपत्य आहे तर पश्चिम भागातील बंगाल प्रांतात हिंदू व इतरांचे प्राबल्य आहे. […]

इतिहास

1968 साली सापडलेला महार टेकडीवरील प्रचंड मोठा चक्राकार बौद्ध स्तुप कुठे गेला?

महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद जिल्ह्यात असलेले तेर गाव ऐतिहासिक प्राचीन अवशेषांमुळे इतिहासकार आणि पुराणवस्तू संशोधकांना परिचित आहे. तेरचा सध्याचा विस्तार फारसा मोठा नसला तरी प्राचीन काळी खूप मोठा होता. तेरची प्राचीनता ही इसवीसनपूर्व दुसऱ्या ते तिसऱ्या शतकापर्यंत कालदृष्ट्या प्राचीन ठरलेली आहे. सध्या तेर येथे पुरातन असलेली चैत्यगृह/मंदिरे इसवीसन ५ व्या शतकापासून ते सतरावे शतक या काळातील आहेत. […]

इतिहास

भगवान बुद्धांचे भिक्षापात्र कुठे आहे?

भगवान बुद्धांच्या भिक्षापात्राचा प्रथम उल्लेख बौद्ध साहित्यात केसरीया स्तूपाच्या इथे झालेला आढळतो. या बाबतची माहीती अशी की जीवनाच्या शेवटच्या कालखंडात भगवान बुद्ध वैशाली वरून कुशीनगरला जात होते, तेव्हा केसपूत्ता नगराजवळ वैशालीचे लिच्छवी रहिवासी दर्शनार्थ आले. बुद्धांबद्दल अतिव आदर असल्याने स्नेहापोटी त्यांनी त्यांना तिथे राहण्याबाबत आग्रह केला. पण बुद्धांनी पुढचा अंतिम प्रवास जाणून त्यांची विनंती मान्य […]

इतिहास

पेशावर मधील बोधीवृक्ष; सम्राट कनिष्कने रुजविलेला बोधिवृक्ष अद्याप तग धरून

पाकिस्तानमध्ये पेशावर हे मोठे शहर आहे. या शहराचे पूर्वीचे नाव पुष्पापूर/पुरुषपूर होते. चिनी प्रवासी भिक्खूं फाहियान(३ रे शतक) आणि हुएनत्संग (७वे शतक)यांनी जेव्हा पेशावरला भेट दिली तेव्हाचा प्रवास वृत्तांत लिहून ठेवला आहे. सम्राट कनिष्क राजाच्या काळापासून पेशावर हे मध्य आशिया आणि दक्षिण आशिया भागाचे व्यापारी, राजकीय आणि धार्मिक केंद्र होते. इथूनच बौद्ध धर्माची महायान शाखा […]

इतिहास

महाराष्ट्राची पहिली धम्मयात्रा- १९६० मधील सोपारा स्तुप यात्रा

१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दिक्षा घेतली आणि भारतातील असंख्य पिडीतांची आयडेंटिटी चेंज झाली. त्यांच्या आयुष्यातील नव्या मार्गावरील वाटचालीला सुरवात झाली. हा बदल अपेक्षित होताच आणि तो उस्फूर्तपणे स्वीकारला जाऊन घरातील काल्पनिक देवांना विसर्जित करण्यात आले. परंतु त्यावेळी तळागाळात बुद्धधम्माबद्दल काहीच माहिती नव्हती. वंदना माहीत नव्हती. मात्र धर्मांतर झाल्यानंतर […]

इतिहास

“शाल्भञ्जिका शिल्प” नेमके कोणाचे?

भारतीय शिल्पकलेमध्ये अनेक उत्तमोत्तम शिल्प आपल्याला पाहायला मिळतात. या शिल्पांचा अभ्यास जसा उत्साहपूर्ण असतो तसाच या शिल्पांचा इतिहासही रोचक असतो. भारतात शिल्पकलेचा जन्म हा बौद्ध संस्कृतीतून झाला हे निर्विवाद सत्य होय. बुद्ध लेणीं आणि त्यानंतरच्या अनेक स्थापत्यात भ. बुद्धांचा इतिहास किंवा त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आपल्याला पाहायला मिळतो. “शालभंजिका” हे असेच एक शिल्प होय. हे शिल्प […]

इतिहास

बौद्ध संस्कृतीचा शब्द ‘पल्ली’

‘पल्ली’ म्हटल्यावर हा एक दक्षिण भारतीय शब्द आहे हे लक्षात येते आणि ते बरोबरच आहे. पण हाच शब्द आशिया आणि इतर खंडात सुद्धा पहायला व ऐकायला मिळतो याचे आश्चर्य वाटते. अशा या ‘पल्ली’ शब्दाचा उगम शोधला तर तो बौद्ध संस्कृतीतून आल्याचे स्पष्ट होते. नऊशे वर्षापूर्वी दक्षिण भारतात बौद्ध संस्कृती व बुद्धांची शिकवण जोपासणारी अनेक केंद्रे […]