इतिहास

कमलपुष्प – बौद्ध संस्कृतीचे एक अविभाज्य चिन्ह

कमलपुष्प हे बौद्ध संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे अविभाज्य चिन्ह आहे. जिथे जिथे बौद्ध लेण्या खोदल्या गेल्या, स्तूप उभारले गेले आणि विहार बांधले गेले त्या त्या ठिकाणी बुद्धप्रतिमे सोबत कमलपुष्प कोरले गेले आहे. उत्खननात सापडलेल्या बुद्धमूर्ती, बौद्धकालीन पुरातन अवशेष (धातूच्या मूर्ती, पात्रे, रांजण, पाटे, विटा, खापराची भांडी व शिल्पे) यांवर कमलपुष्प चिन्ह कोरलेले आढळते. कमलपुष्पाला बौद्ध […]

इतिहास

कोशलनरेश राजा प्रसेनजित याची धम्मचक्रास मनोभावे प्रदक्षिणा

“भारहूत, जि. सतना, मध्यप्रदेश. येथील अप्रतिम अशा शिल्पांनी समृद्ध असलेल्या इ. स.पूर्व २ऱ्या शतकातील , मौर्यकालीन स्तुपावरील हे एक शिल्प….या शिल्पात एका भव्य व सुंदर अशा, सुशोभित केलेल्या सौधावर (महालाची गच्ची ) बरोबर मध्यभागी धम्मचक्र उभे केलेले असून,त्यास सुगंधी पुष्पांनी युक्त अशी गंधमाला अर्पण केलेली आहे. तसेच त्यावर छत्रछाया असून, छत्राच्या दोन बाजूस मौक्तीक झालरी […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०६ – बटकारा स्तूप, धम्मराजिका स्तूप आणि मोहरा-मरदू स्तूप

बटकारा स्तूप -पाकिस्तानात स्वात खोऱ्यात अगणित ऱ्हास झालेले स्तूप आहेत. इतिहासातील या मौल्यवान व पूजनीय स्तुपांबाबत त्यांना काही घेणेदेणे नाही. स्वतःच्या पूर्व इतिहासाची जाणीव नाही. खोदकाम करताना सापडलेल्या अनेक छोट्या बुद्धमूर्तीची तस्करी करण्यात ते पटाईत. मिंगोरा जवळ असाच एक महत्वाचा ऱ्हास झालेला स्तूप आहे. त्याचे नाव बटकारा. हा स्तूप मौर्य सम्राट अशोक राजाच्या काळानंतर बांधला […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०५ – शाहबाझ गढी येथील अशोक शिलालेख आणि जोलियां मॉनेस्ट्री

शाहबाझ गढी हे निसर्गरम्य गाव पाकिस्तान मधील मर्दन शहरापासून १२ कि. मी. अंतरावर आहे. आजूबाजूला हिरवीगार कुरणे, उशाला टेकडी, गावातून वहात असलेली नदी यामुळे प्राचीन काळापासून येथे प्रवासी थांबत असत. याच गावात दोन मोठया शिळेवर खरोष्टी भाषेत लिहिलेले सम्राट अशोकाचे शिलालेख आहेत. इ.स. ६३० मध्ये चिनी प्रवासी भिक्खू हुएनत्संग जेव्हा इथे आले होते तेव्हा त्यांनी […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०४ – शिंगारदार स्तूप आणि पिपलान बौद्ध मॉनेस्ट्री

पाकिस्तानात बरिकोट हे ठिकाण स्वात खोऱ्याचे प्रवेशद्वार आहे. कारण इथून पुढे अनेक स्तुपांचे अवशेष आढळतात. त्या खोऱ्यातील सर्वात मोठा स्तूप शिंगारदर गावात आहे. ब्रिटिश अधिकारी डीन आणि स्टेन यांनी हा स्तूप शोधला. तेथील राजा उत्तरसेन याने तिसऱ्या शतकात हा स्तुप बांधल्याचे कळते. याचा पाया चौकोनी होता. याची उंची २७ मी. असून असंख्य मोठे घडीव दगड, […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०३ – कनिष्क स्तूप

कुशाण राजवटीत इ.स.२ऱ्या शतकात राजा कनिष्क याच्या कारकिर्दीत बौद्ध धम्माचा मोठा विकास झाला. त्याच्या राजवटीत विकसित झालेल्या सिल्क रोडमूळे महायान पंथ पार चीनमध्ये गेला. त्याच्याच काळात कनिष्कपुर हे मोठे नगर उदयास आले होते. त्या नगरात त्यावेळच्या काळातील जगातील सर्वात अवाढव्य आकाराचा उंच स्तूप सध्याच्या पेशावर येथे बांधला गेला होता. स्तुपाचा पाया हा चारी बाजुंना ८३ […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०२ – तख्त इ बाही आणि सहर इ बेहलोल

सन १८५२ मध्ये युरोपियन लेफ्टनंट लुम्सडेन आणि स्टोक्स यांनी हे मोठे संघाराम ( विहार ) शोधून काढले. हे ठिकाण पाकिस्तानातील मर्दन शहरापासून ईशान्य दिशेला १५ कि. मी. अंतरावर आहे. १ ल्या शतकात बांधलेला हा गंधार शैलीतील संघाराम जवळजवळ सहाशे वर्षे गजबजलेला होता. जागतिक वारसा यादीत नाव असलेल्या या संघारामामध्ये खालील मुख्य गोष्टी आढळल्या. १) मुख्य […]

इतिहास

पाकिस्तानातील बुद्धिझम भाग ०१ – मनकायला स्तूप

इस्लामाबाद येथील डॉन वृत्तपत्रात २१ जुलै २०१५ मध्ये मनकायला गावातील एका बौद्ध स्तुपाची माहिती प्रसिद्ध झाली. हे गाव रावळपिंडी पासून २७ कि.मी. अंतरावरील GT रोडवर आहे. (Grand Truck Road)तिसऱ्या शतकात बांधलेला हा स्तूप गावातील रावत बस स्टँडच्या मागे आहे. पुरातत्व खात्याचे गफूर लोन यांनी सांगितले की हा स्तूप भारतीय सम्राट अशोक राजाने बांधला असून त्याचा […]

इतिहास

बुद्धांचे अद्वितीय रिक्त सिंहासन शिल्प; सौंदर्याने नटलेले शिल्प भारतीय शिल्पकलेत प्रथमच आढळले

दक्षिण भारतातील ‘न्यू इंडियन एक्स्प्रेस’ या वर्तमानपत्रात कर्नाटकातील सन्नातीच्या स्थळाबाबत मोठा लेख आर.एस.कुलकर्णी यांनी ३० एप्रिल २०२० रोजी लिहिलेला होता. त्या लेखा सोबत एका शिल्पाचा फोटो प्रसिद्ध झाला आहे. त्या शिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात भगवान बुद्धांचे रिक्त सिंहासन दाखविले आहे. तरी सुद्धा त्या प्रतिकामय शिल्पामधून त्यांच्या प्रती आदर आणि पूज्यभाव व्यक्त केलेला आढळतो. असे हे […]

इतिहास

सम्राट अशोकाने संपूर्ण जगाला ‘या’ लिपिची सर्वात पहिल्यांदा ओळख करून दिली

मानवजातीच्या इतिहासातील अनेक महान अविष्कारांपैकी “लिपि” विज्ञान हा एक महत्वपूर्ण शोध आहे. साधारणतः पंधरा हजार वर्षांपूर्वी नवपाषाण युगाला प्रारंभ झाला, पाषाणाची औजारे बनू लागली, शेतीकार्याला सुरुवात झाली व गावांची स्थापना होऊ लागली. तोपर्यंत लिपि विकसित झाली नव्हती मात्र काही सांकेतिक अंक किंवा भाव अस्तित्वात आले होते. साधारणतः सहा हजार वर्षांपूर्वी ताम्रयुगाला प्रारंभ झाला. नगरांची स्थापना […]