इतिहास

इतिहासाचे नवीन पुराव्यांच्या आधारे पुनर्लेखन होणे गरजेचे

वाकाटक नृपती ‘द्वितीय पृथ्वीसेन’ याची राजमुद्रा. ही राजमुद्रा ‘नंदिवर्धन’ अर्थात आताचे नगरधन, येथील शेवटचा मुख्य वाकाटकवंशीय नरेश ‘पृथ्वीसेन द्वितीय’ याची असून, या तांब्याच्या राजमुद्रेवर कमलपुष्पात अधिष्ठित असलेल्या ‘तारा’ या बौद्धधर्मातील रक्षकदेवतेची ‘उलटप्रतिमा'(Mirror Image) कोरलेली असून, तिने मस्तकी मुकूट धारण केलेला असून, गळ्यात मौल्यवान अलंकार आहेत. तसेच, तिच्या डाव्या हातात देठासह पूर्ण उमललेले कमळ धारण केलेले […]

इतिहास

वरळीचे जपानी बौद्ध विहार आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

मुंबईत वरळी पोद्दार हॉस्पिटललसमोर एक जपानी बौद्ध विहार असून त्याचे नाव निप्पोन्झान म्योहोजी असे आहे. येथे गगनाला भिडणार्‍या इमारती उभ्या राहिल्या असून त्यांच्या गराड्यात हे अप्रतिम छोटेसे बुद्धविहार लक्ष वेधून घेते. या विहाराच्या आवारात मोठमोठे वृक्ष असून उत्तराभिमुख असलेल्या या विहारातील सफेद संगमरवरी बुद्धमूर्तीचे दर्शन रस्त्यावरून जाताना सुद्धा होते. सन १९३१-३८ दरम्यान जपानी निचिरेन पंथाचे […]

इतिहास

आंध्रप्रदेश मधील बौद्ध संस्कृतीचे श्रीकाकुलम

‘श्रीकाकुलम’ हा आंध्रप्रदेश राज्यातील जिल्हा असून एक मोठे शहर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या दीड लाख होती. येथे शालिहूंदम, कलिंगपट्टनम, डब्बका वानी पेटा, नागरी पेटा, जागति मेता अशी प्राचीन बौद्ध संस्कृतीची ठिकाणे आहेत. शालिहूंदम येथे स्तूप आणि चैत्यगृह यांचे अवशेष आहेत. तसेच वोटीव स्तुप आणि शिलालेख सुद्धा येथे आढळले आहेत. येथील म्युझियममध्ये डोकावल्यास बौद्ध […]

इतिहास

तामिळनाडूतील तिरुवरुर जिल्हा – एक बौद्ध संस्कृतीचे प्राचीन स्थळ

तामिळनाडू राज्यांमधील नागपट्टिनम, पेराम्बलुर आणि अरियालुर या जिल्ह्यांमधील सापडलेल्या बुद्धमूर्तींची माहिती आपण मागील तीन पोस्टमध्ये घेतली. त्याच प्रमाणे तामिळनाडू जिल्ह्यामध्ये तिरुवरुर नावाचा एक जिल्हा आहे. या जिल्ह्यात सुद्धा बौद्ध संस्कृतीचे अनेक अवशेष व शिल्पे आढळून आली आहेत. ९ व्या आणि ११ व्या शतकातील ग्रॅनाईट पाषाणातील अनेक बुद्धमूर्ती येथे आढळून आल्या आहेत. १३ व्या शतकातील तारा […]

इतिहास

अरियालुर – प्राचीन बौद्ध संस्कृतीचे तामिळनाडूतील केंद्र

तामिळनाडूत अरीयालूर जिल्ह्यात सुद्धा असंख्य बुद्धमूर्ती आणि शिल्पे प्राप्त झाली आहेत. प्राचीन काळी हे एक मोठे बौद्ध संस्कृतीचे धार्मिक केंद्र असावे. येथील ‘विक्कीरामंगलम’ या गावात अप्रतिम बुद्धमूर्ती आहेत. मात्र त्याचे महत्व गावकऱ्यांना माहीत नसल्याने या मूर्ती रस्त्याच्या कडेला नाल्याच्या बाजूस पिंपळवृक्षाखाली दुर्लक्षित अवस्थेत आहेत. तेथे बुद्धांच्या दोन शिल्पमूर्ती असून एक ५ फूट व दुसरी ३ […]

इतिहास

तामिळनाडूतील पेरंबलूर – बौद्ध संस्कृतीचे केंद्र

तामिळनाडूत पेरंबलूर जिल्ह्यात अनेक गावांमध्ये बुद्धमूर्ती सापडल्या आहेत. त्यामुळे एकेकाळी या प्रदेशात बौद्ध संस्कृती बहरलेली होती हे दिसून येते. पेरंबलूर जिल्ह्यातील थियागनूरची बुद्धमूर्ती ही आजपर्यंत सर्वाना माहीत होती. परंतु तेथील दुसऱ्या काही गावांत सुद्धा बुद्धमूर्ती मिळाल्याचे दिसून आले आहे. इ.स.पूर्व ३ ऱ्या शतकात सम्राट अशोकाच्या राजवटीत बौद्धधर्म दक्षिण भारतात पसरू लागला होता. दक्षिण भारतातील अनेक […]

इतिहास

तामिळनाडूतील नागपट्टिनम – एक बौद्ध संस्कृतीचे केंद्र

तामिळनाडू राज्यामधील अनेक गावांत पाषाणातील बुद्धमूर्त्या आढळून आल्या आहेत. तेथील ‘नागपट्टिनम’ जिल्हा म्हणजे एके काळी बौद्ध संस्कृतीने बहरलेले मोठे केंद्र होते. या नागपट्टिनम जिल्ह्यामध्ये ‘पुष्पवंणम’ नावाचे एकांतात वसलेले गाव आहे. तेथे एक सापडलेली प्राचीन बुद्धमूर्ती वडाच्या व पिंपळाच्या झाडाखाली गावकऱ्यांनी ठेवली आहे. ही मूर्ती जवळजवळ ५ फुट ४ इंच उंच असून काळ्या पाषाणात घडविलेली आहे. […]

इतिहास

सम्राटाच्या शिलालेखांच्या शोधाचा प्रवास

सम्राट अशोकांच्या शिलालेखांपासून भारताच्या लिखित इतिहासाचा प्रारंभ होतो हे निर्विवाद सत्य आहे. या शिलालेखांच्या पूर्वीचा लिखित पुरावा सध्यातरी उपलब्ध नाही. आपली नीतिपर शिकवण आणि इतिहास हा दगडांवर कायमस्वरूपी कोरून ठेवण्याच्या अशोकांच्या दूरदृष्टीपणाचे आणि बुद्धिमतेचे कौतुक करावेसे वाटते. सम्राटाच्या या शिलालेखांचा शोधप्रवास हा देखील त्याच्या व्यक्तिमत्वा इतकाच रंजक आहे. १७५० साली सर्वात पहिल्यांदा पाद्री टायफेनथालर यांना […]

इतिहास

अंदमान बेटावर तीन मोठे बौद्धविहार आहेत हे कुणालाच ज्ञात नाही

भारतातून अनेक पर्यटक अंदमान-निकोबार या बेटावर पर्यटनासाठी जातात. महाराष्ट्रातून सुद्धा अनेक सहली अंदमान-निकोबार येथे जातात. या सहली दरम्यान सुंदर असंख्य समुद्र किनारे, संग्रहालय, पार्क, गुहा, तेथील संस्कृती, विविध बेटे, तीवर जंगल रस्ते आणि सेल्युलर तुरुंग यांचे दर्शन केले जाते. निसर्गाची मुक्त उधळण या बेटांवर पहावयास मिळते. परंतु या बेटावरच तीन मोठे बौद्धविहार आहेत हे कुणालाच […]

इतिहास

धर्मानंद कोसंबी – विसाव्या शतकातील बौद्ध धर्माचे स्कॉलर

आचार्य धर्मानंद कोसंबी हे पाली भाषा आणि साहित्य यांचे अभ्यासक होते. त्यांचा पाली भाषेचा व्यासंग प्रचंड होता. ते बुद्ध धर्माचे गाढे अभ्यासक आणि विद्वान होते. गोव्यातील आपले वडिलोपार्जित घर त्यांनी बौद्ध धर्माच्या अभ्यासासाठी वयाच्या तेविसाव्या वर्षी (सन १८९९) सोडले आणि नेपाळ, श्रीलंका, ब्रह्मदेश अशा देशांत धम्माचा अभ्यास केला. त्यांनी विपुल असे बौद्ध साहित्य जमा केले. […]