इतिहास

असा लागला ‘प्रियदर्शी’ नावाचा शोध?

देवानामप्रिय प्रियदर्शी याने कोरून ठेवलेल्या शिलालेखांचा शोध, अनेक शतकांमध्ये आणि पूर्ण भारतभर घेतला जात होता. आणि अनेक वर्षे’ देवानामप्रिय प्रियदर्शी’ या नावाच्या व्यक्तीची ओळख पटवणं म्हणजे एखादं कोडं सोडवण्यासारखंच कठीण काम झालं होतं. १९१५ साली एक दिवस कर्नाटकामधल्या रायचूर जिल्ह्यातल्या मस्की नावाच्या एका खेड्यातल्या, एका टेकडीवर एक शिलालेख सापडला आणि या शिलालेखावर पहिल्यांदाच, अशोकच्या नावासोबत […]

इतिहास

सन्नाती’ हेच सम्राट अशोक यांचे समाधी स्थळ?

इतिहासात सम्राट अशोक यांचा देहांत कुठे झाला या बाबत काहीच उल्लेख सापडत नाही. तसेच ज्या सम्राटाने कलिंग युद्धानंतर आयुष्यभर भगवान बुद्ध यांची शिकवणूक अनुसरली आणि बौद्ध तत्वज्ञानाचा नुसत्या भारतात नाही तर जगभर प्रसार केला त्या सम्राट अशोक यांचा स्तूप किंवा समाधीस्थळ देखील आजपर्यंत कुठेच आढळले नाही, हे एक आश्चर्य आहे. यामुळे सद्यस्थितीत सन्नाती येथे २४ […]

इतिहास

तथागत बुद्धांची दिनचर्या कशी होती?

बुद्धांची दिनचर्या कशी होती याचे वर्णन नुकतेच ‘The Manual of Buddhism’ या नारदा लिखित पुस्तकात वाचण्यात आले. बुद्ध दिवस-रात्र धम्म कार्यात व्यग्र असत. सकाळपासून मध्यरात्रीपर्यंत धम्माबद्दल प्रवचन देणे, श्रामणेर यांना भिक्खुंसाठी उपसंपदा देणे, त्यांना धम्माची माहिती देणे, त्यांचे मनोधैर्य उंचावणे आणि त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देणे तसेच भिक्खूंच्या शंकेचे निरसन करणे अशा कामात ते सतत व्यग्र […]

इतिहास

सुजाताची खीर आणि बुद्धांची ज्ञानप्राप्ती

सिद्धार्थ गौतम यांनी गयेच्या उरुवेला क्षेत्रातील धर्मारण्य या वनात सहा वर्षे वैराग्य मार्गाचा अभ्यास केला. शेवटी शरीर कृश झाले. उभारी राहिली नाही. तेव्हा त्यांनी विचार केला की जे ध्येय मनाच्या साह्याने गाठायचे आहे, त्यासाठी शरीर प्रकृती चांगली हवी. भूक-तहान-थकवा यांनी जो गळून गेला आहे त्याला नवा प्रकाश कसा प्राप्त होईल ? असे विचार मनात येऊन […]

इतिहास

पालि (मागधि) भाषेतून मराठीचा उगम – आश्चर्यकारक साम्य

आपण महाराष्ट्रीयन आपली मराठी संस्कृती, भाषा आणि साहित्य यांच्या विषयाचे संशोधन महाराष्ट्राच्या सीमा आणि मराठी कलाकृती यांच्या परिघातच करतो. त्यामुळे त्याचे प्रतिबिंब किंवा कार्य राष्ट्रीय पातळीवर पडतच नाही. या देशाच्या सांस्कृतिक इतिहासात बंगाली, हिंदी व दाक्षिणात्य भाषा सोडल्यास मराठीचा मागमूस दिसत नाही. मराठीचा सांस्कृतिक इतिहास डोळसपणे पाहण्याचे व कथन करण्याचे प्रामाणिक प्रयत्न फारसे झाले नाहीत. […]

इतिहास

तामिळनाडू राज्यातील पेरूनचेरी आणि पुथामंगलम येथील बुद्धमूर्ती

तामिळनाडूतील नागपट्टिनम जिल्ह्यात अनेक बुद्धमूर्ती व शिल्पे आढळून येत आहेत. दक्षिण भारतातील नागपट्टिनम हे एकेकाळी बौद्ध धर्माचे मोठे क्षेत्र होते. संगम राजवटीतील पुम्फहार पासून बौद्धधर्म तेथे रुजला होता. ब्राँझ धातुच्या बुद्धमूर्ती तेथेच अलीकडे सापडल्या होत्या. मोठ्या पाषाणातील बुद्धमूर्ती सुद्धा तेथील काही गावात दुर्लक्षित पडलेल्या आढळून येत आहेत. पेरूनचेरी आणि पुथामंगलम येथे सापडलेल्या बुद्धमूर्ती यांची माहिती […]

इतिहास

नालंदा बौद्ध विश्वविद्यालयात प्रवेश घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांना अशी कठीण परीक्षा द्यावी लागत होती

नालंदा विश्वविद्यालयाची प्रवेश परीक्षा अत्यंत कडक होती. ह्यु-एन-त्सँग म्हणतो, “प्रवेश घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्याने जुन्या आणि नव्या ग्रंथांचा सखोल अभ्यास केला असला पाहिजे. “या ठिकाणी काही विद्वानांचे म्हणणे आहे की जुन्या आणि नव्या ग्रंथांचा म्हणजे सांख्य, वैशेषिक, न्याय, इत्यादी निरनिराळ्या जुन्या ग्रंथांचा आणि महायानाच्या आणि स्थविरवादाच्या ग्रंथांचा म्हणजे नव्या ग्रंथांचा. अशा प्रकारे नालंदा बौद्ध विश्वविद्यालयात प्रवेश […]

इतिहास

कर्नाटक किनारपट्टीतील बुद्धिझम आणि नाथ संप्रदाय

आपल्या महाराष्ट्रात कोंकण किनारपट्टीत जशी कुडा लेणी, गंधारपाले लेणी, पन्हाळेकाजी लेणी आहेत तशी कर्नाटकच्या किनारपट्टी भागात लेणी नाहीत परंतु तरीही एकेकाळी बौद्ध धर्म तेथे पसरला होता. अनेक पुरातन बुद्धमूर्ती कादरी ( मंगलोर), हायगुंडा, बाब्रूवाडा आणि मुलर (उडुपी) येथे मिळाल्या आहेत. कर्नाटक किनारपट्टीतील मंगलोर जवळील ‘कादरी श्री मंजुनाथ मंदिर’ हे देवस्थान प्रत्यक्षात एकेकाळचे वज्रयान बौद्ध विहार […]

इतिहास

केरळात सापडल्या प्राचीन बुद्धमूर्ती

केरळ राज्यात अनेकजण पर्यटनासाठी जातात. कुणी तिथे देवालयांच्या दर्शनासाठी जातात तर कुणी केरळातील निसर्गसौंदर्याचा अविष्कार पाहण्यास जातात. कुणी संस्कृतीचा अभ्यास करण्यास तर कुणी कामानिमित्त भेट देतात. पण केरळाला जाऊन कुणी बुद्धमूर्ती पाहून आल्याचे आजपर्यंत सांगितले काय ? कारण केरळ म्हणजे सगळीकडे मोठं मोठी मंदिरे. बुद्धमूर्ती तिथे कशा असतील हा अनेकांना प्रश्न पडतो. पण आता अनेक […]

इतिहास

हा बौद्ध स्तूप आज अस्तित्वात असता तर केवळ ताजमहाल या वास्तूशी तुलना करणे शक्य

अमरावती हे छोटेखानी गाव, नुकतेच विभाजन झालेल्या आंध्र प्रदेश राज्यामधील गुंटुर या शहरापासून सुमारे 35 किमी अंतरावर, कृष्णा नदीच्या दक्षिण किनार्‍यावर वसलेले आहे. स्थानिक किंवा तेलगू भाषेमध्ये या गावाला “दिपल्दिन्ने” किंवा मराठीमध्ये भाषांतर करायचे तर “दीपगिरी” या नावाने ओळखले जाते. अमरावती गाव आणि परिसर हे इ.स. पहिले शतक किंवा त्याच्याही आधीच्या कालापासून बौद्ध धर्मियांसाठी असलेले […]